Χρήστος Πεχλιβάνης: Η δύναμη της Αυτορρύθμισης στην ανάπτυξη των μουσικών δεξιοτήτων

 

drumming

 

Το άρθρο αυτό αποτελεί απόσπασμα από το σεμινάριο με τίτλο “H (Αυτο)Εκπαίδευση του Σύγχρονου Μουσικού” που πραγματοποιήθηκε στις 13 & 20 Μαρτίου 2010

 

Τι είναι η Αυτορρύθμιση

 

Η Αυτορρύθμιση είναι μια διαδικασία που διέπει όλες τις φυσικές λειτουργίες των ζωντανών οργανισμών, από τον μονοκύτταρο οργανισμό μέχρι τον άνθρωπο, καθώς επίσης μπορεί να παρατηρηθεί μακροσκοπικά σε όλο τον πλανήτη ως σύνολο, ακόμη και σε κάθε οργανωμένο πλανητικό σύστημα, από τα ηλιακά συστήματα μέχρι και τους γαλαξίες. Η ύπαρξη μιας κυρίαρχης συμπαντικής ζωτικής ενέργειας που κατά καιρούς ονομάστηκε Θεός, Τσί(Chi), Πράνα, Μορφογενετικά Πεδία, Οργόνη κ.α, φαίνεται να είναι υπεύθυνη για τις λειτουργίες της Αυτορρύθμισης.

 

Το τρυφερό χορτάρι που διαπερνά το σκληρό έδαφος για να ξεπροβάλει στο φως, τα ηλιοτρόπια που ακολουθούν τη φορά του ήλιου, τα ζώα που γεννούν χωρίς καμιά βοήθεια, τα χελιδόνια που επιστρέφουν κάθε άνοιξη, το νεογέννητο που από μόνο του οδηγεί το στόμα στη θηλή της μητέρας για να θηλάσει, οι σωματικές λειτουργίες στους ζωντανούς οργανισμούς και πολλά άλλα, δεν είναι παρά ξεκάθαρες αποδείξεις για τη δύναμη της Αυτορρύθμισης.

 

Πολλές φορές, ειδικά για τα ζώα η Αυτορρύθμιση αναφέρεται ως ένστικτο και λόγω της απομάκρυνσης του ανθρώπου από τη φύση και του αυτο-διαχωρισμού του από τα υπόλοιπα ζωντανά όντα, η έννοια του ενστίκτου μετατράπηκε σε μια υποδεέστερη λειτουργία και έτσι μαζί με αυτήν ο άνθρωπος απώλεσε μεγάλο μέρος από την ικανότητα της Αυτορρύθμισης, τόσο σε σωματικό όσο και σε συγκινησιακό επίπεδο.

 

Μέσα στον άνθρωπο υπάρχει βαθιά μέσα του ένας πυρήνας απ’ όπου πηγάζουν όλες οι πρωταρχικές ορμές και ανάγκες του, σωματικές και συγκινησιακές. Οι ανάγκες αυτές όταν δεν ικανοποιηθούν πλήρως από το περιβάλλον του και καταπιεστούν, το άτομο ως άμυνα, αναπτύσσει υποκατάστατες συμπεριφορές οι οποίες υποστηρίζονται παράλληλα από το νευρικό και μυϊκό σύστημα και που με τον καιρό ενσωματώνονται και αυτοματοποιούνται, δημιουργώντας αυτό που ονομάζουμε ‘χαρακτήρα’. Το στρώμα των αντιστάσεων και των δευτερογενών υποκατάστατων συμπεριφορών, μελετήθηκε και ονομάστηκε από τον ψυχίατρο και επιστήμονα Βίλχελμ Ράϊχ (1897-1957), Θωράκιση (armouring). Έτσι παίρνοντας ως δεδομένο ότι η ανθρώπινη κοινωνική δομή όπως παρουσιάζεται και ιστορικά από το 4000 π.Χ, πάει αντίθετα προς τις πρωταρχικές ορμές και ανάγκες μας, μπορούμε να πούμε ότι όλοι οι άνθρωποι λίγο ή πολύ έχουμε μέσα μας αυτό το στρώμα της θωράκισης, το οποίο δεν μας επιτρέπει να φτάσουμε στον πυρήνα μας και να εκφράσουμε τον πραγματικό μας εαυτό.

 

Εκφράσεις αυτού του πυρήνα ξεπροβάλλουν στα μεγάλα έργα τέχνης, στις μουσικές συνθέσεις, στην ποίηση και σε μεγάλα κοινωνικά και επιστημονικά επιτεύγματα. Επίσης, η απεριόριστη μητρική αγάπη της μητέρας προς το παιδί της, όλες οι ανθρώπινες συγκινήσεις όταν εκφράζονται άμεσα και αβίαστα, οι ευχάριστες οικογενειακές και φιλικές στιγμές, η έντονη προσήλωση του μικρού παιδιού στο παιχνίδι του, είναι ζωντανές εκφράσεις αυτού του πυρήνα. Δυστυχώς, παρόλο που έστω και αραιά  εμφανίζονται σε ατομικό επίπεδο, δεν εμφανίζονται όμως στο ευρύ κοινωνικό πεδίο και οι άνθρωποι έτσι αναγκάζονται να τις καταπιέζουν αρχικά συνειδητά και στη συνέχεια ασυνείδητα. Ο William Blake  και πάλι, πολύ πριν τον Ράιχ, εντόπισε φαίνεται τη θωράκιση ως ένα φράγμα μπροστά από τον ανθρώπινο πυρήνα και έγραψε σε κάποιο ποίημα του: «Όταν οι πύλες της αντίληψης καθαριστούν, τα πάντα στον Άνθρωπο θα φανούν όπως πραγματικά είναι, Άπειρα! Γιατί ο Άνθρωπος έχει αυτοεγκλειστεί και βλέπει τα πάντα μέσα από τις χαραμάδες της σπηλιάς του».

 

Λειτουργική, Μηχανιστική και Μυστικιστική σκέψη

 

O τρόπος σκέψης είναι σημαντικός στο να καταλάβουμε και να αισθανθούμε τις δυνάμεις της Αυτορρύθμισης. Ο Βίλχελμ Ράιχ και πάλι κατάταξε την ανθρώπινη σκέψη σε τρεις κατηγορίες, αντίστοιχες με την ανθρώπινη χαρακτηροδομή και το βαθμό θωράκισης του ατόμου και κατά πόσο αυτή επηρεάζει -  διαστρεβλώνει τις αισθήσεις και τις συγκινήσεις. Οι τρεις κατηγορίες σκέψης  κατά τον Ράιχ είναι, η  λειτουργική, η μηχανιστική και η μυστικιστική. Η λειτουργική σκέψη είναι το φυσικό αδιαστρέβλωτο είδος, ενώ η μηχανιστική και η μυστικιστική προέρχονται από διαστρεβλώσεις που δεν είναι απόλυτα συνειδητές στο άτομο.

 

  • Η λειτουργική σκέψη ακολουθεί τη φυσική εξέλιξη των πραγμάτων και είναι σε άμεση επαφή με την πραγματικότητα και τις φυσικές διαδικασίες. Είναι έντονα συναισθηματική, ευέλικτη και εύκαμπτη ώστε να προσαρμόζεται ανάλογα με τις καταστάσεις.

  • Η μηχανιστική σκέψη είναι μεθοδική και οργανωμένη από τη μια, αλλά αντιστέκεται έντονα σε συναισθήματα και συγκινήσεις από την άλλη και είναι επίσης ιδιαίτερα άκαμπτη και προσκολλημένη στο απόλυτο.

  • Η μυστικιστική σκέψη αν και αρχικά φαίνεται ευέλικτη και συναισθηματική, εντούτοις στον πυρήνα της είναι αποδιοργανωμένη και αποφεύγει τη λειτουργικότητα φτιάχνοντας υποκατάστατα που προσκολλάται σε αυτά.

 

Η λειτουργική σκέψη λοιπόν φαίνεται να είναι το μόνο είδος που μπορεί να κατανοήσει και να χρησιμοποιήσει τη δύναμη της Αυτορρύθμισης. Θα δούμε τώρα με ποιους τρόπους είναι εφικτό, να επαναφέρουμε μέρος από την ικανότητα της Αυτορρύθμισης ώστε να υποστηρίξει την Αυτοδιδασκαλία αλλά και τη συμβατική μουσική εκπαίδευση κάνοντάς την να ξεφύγει από τις αυταρχικές της τοποθετήσεις.

 

Η επαναφορά της ικανότητας για αυτορρύθμιση στην (αυτό)εκπαίδευση

 

Είναι γεγονός ότι η συμβατική μουσική εκπαίδευση δεν βασίζεται στην Αυτορρύθμιση και ακολουθεί επαναλαμβανόμενα αυταρχικά πρότυπα, μιμούμενη τους υπόλοιπους κοινωνικούς θεσμούς. Η συμβατική μουσική εκπαίδευση όσο και αν δεν θέλουμε να το παραδεχτούμε, ‘πάσχει’ και αυτή από το δογματισμό, τις εξουσιαστικές συμπεριφορές, τη μανία της σύγκρισης, διάκρισης και  επίδειξης, την εμμονή στο τέλειο και το απόλυτο και πολλά άλλα στοιχεία που όλα μαζί ‘σκοτώνουν’ τη δημιουργικότητα και την ικανότητα απόλαυσης της μουσικής σε κάθε νεαρό σπουδαστή. Η εξάρτηση από το δάσκαλο, είναι επίσης ένα άλλο κατάλοιπο κοινωνικής προέλευσης, ταυτόσημο με την εμμονή στην ασφάλεια και την ανάγκη του ελέγχου από ‘πάνω’, ενώ παράλληλα η υποσυνείδητη τάση για εξουσία εκ μέρους του δασκάλου συμπληρώνει την αυταρχική εικόνα της εκπαίδευσης. Ας δούμε όμως παρακάτω, πως η Αυτορρύθμιση μπορεί να εισχωρήσει θετικά στην εκπαίδευση.

 

Ο διακεκριμένος μουσικός Victor Wooten, υποστηρίζει ότι η μουσική ως εξωλεκτική γλώσσα επικοινωνίας δεν διαφέρει καθόλου από κάθε λεκτική γλώσσα. Μαθαίνουμε να μιλάμε γιατί νιώθουμε έντονα την ανάγκη να επικοινωνήσουμε με το περιβάλλον μας και αυτό το κάνουμε πολύ πριν πάμε σχολείο. Το μικρό παιδί αυτορρυθμίζει την πρόοδο του στην εκμάθηση της γλώσσας ανάλογα με τις επικοινωνιακές του ανάγκες και μαθαίνει να μιλά χωρίς να ακολουθεί κάποιο συγκεκριμένο ή επιβαλλόμενο εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Η εξάσκηση γίνεται φυσικά και αβίαστα με το παιδί να απολαμβάνει τη διαδικασία με ενθουσιασμό και ζωηρό ενδιαφέρον. Κάθε καινούρια λέξη αλλά και κάθε ‘λάθος’  προσφέρουν στο παιδί μεγάλη ευχαρίστηση. Καμιά ανασφάλεια, κανένας φόβος για αποτυχία, κανένα σύμπλεγμα κατωτερότητας. Το παιδί μέχρι τα πρώτα 5 του χρόνια έχει ήδη καταφέρει να επικοινωνεί λεκτικά σε μεγάλο βαθμό με τους μεγαλύτερους του, χωρίς να ξέρει να γράφει ή να διαβάζει. Αυτό νομίζω λέει πολλά και μπορεί να είναι ακριβώς μια απόδειξη, ότι η ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία είναι τα ζωτικά στοιχεία της αυτορρυθμιστικής λειτουργίας, αφού όταν η προσοχή μας είναι έντονα στραμμένη σε αυτό που θέλουμε να εκφράσουμε, η δύναμη αυτής της ανάγκης δημιουργεί και τις ανάλογες τεχνικές. Ο Victor Wooten, αναφέρει στο βιβλίο του ‘The Music Lesson’: “Οι τεχνικές δημιουργούνται για να παράξουν μέσω των χεριών μου, αυτό που έχω μέσα στο μυαλό μου. Συνήθως, αν συνεχίζω να κρατώ το μυαλό μου συγκεντρωμένο στη Μουσική, οι τεχνικές θα γεννηθούν από μόνες τους”.

 

Θεωρούμε λοιπόν  την ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία πρωταρχικές βάσεις για να επαναδραστηριοποιήσουμε την αυτορρυθμιστική μας ικανότητα. Αυτό είναι εύκολο να γίνει στην αυτοδιδασκαλία αλλά πιο δύσκολο στην συμβατική εκπαίδευση όπου αρκετές φορές οι ανάγκες του μαθητή συγκρούονται με αυτές του εκπαιδευτικού προγράμματος και της ύλης. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο στο χώρο της μουσικής εκπαίδευσης αλλά σε όλη την επίσημη (κρατική) εκπαίδευση.

 

Το παιδί στο σχολείο δεν περνά ευχάριστα παραμένοντας εκεί για πέντε και πλέον ώρες, παρακολουθώντας μαθήματα με θέματα που δεν τον εκφράζουν, από δασκάλους που σιχαίνονται τη διδασκαλία ή ακόμη χειρότερα που μισούν καταβάθος τα παιδιά, βλέποντας τα σαν ‘αγρίμια’ που πρέπει να ‘εξημερωθούν’. Η υποχρεωτική και εξαναγκαστική παρουσία του παιδιού στο σχολείο κάτω από το φόβο της τιμωρίας, κάνει ακόμη πιο δύσκολα τα πράγματα, όπου τελικά ανήμπορο να κάνει κάτι, το αναγκάζουν να παραιτηθεί συγκινησιακά και να μετατραπεί έτσι στο «υπάκουο», «φρόνιμο» και «επιμελές» αγαπητό παιδί των δασκάλων, των γονιών και της κοινωνίας. Παρόμοια κατάσταση  συμβαίνει συχνά και στο χώρο της μουσικής εκπαίδευσης, με μόνη διαφορά ότι εκεί η συμμετοχή του παιδιού δεν είναι υποχρεωτική(εκτός από ακραίες περιπτώσεις που το επιβάλλουν ‘δικτατορικά’ οι γονείς).

 

Δίνω πολλή έμφαση στην κοινωνικο – ψυχολογική  πλευρά του θέματος, γιατί κατά τη γνώμη μου εκεί είναι που εντοπίζεται το μεγάλο πρόβλημα. Τα σοβαρά προβλήματα στην εκπαίδευση συχνά, δεν έχουν να κάνουν με τη μουσική, άλλωστε πως θα μπορούσε η μουσική ως μια αγνή ανθρώπινη εκφραστική τέχνη να εμποδίσει την Αυτορρύθμιση να λειτουργήσει κανονικά; Η μουσική πηγάζει μέσα από τα βάθη του πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και ανακόπτεται ή φιλτράρεται από το στρώμα της θωράκισης που δημιούργησε η ανάγκη μας για άμυνα από τις κατασταλτικές και καταπιεστικές απαιτήσεις της κοινωνίας και του στενού μας περιβάλλοντος κυρίως κατά την παιδική μας ηλικία. Δεν είναι τυχαίο που οι καλλιτέχνες χαρακτηρίζονται συχνά ως ‘μεγάλα παιδιά’. Οι γνήσιοι καλλιτέχνες διατηρούν πάντοτε μια επαφή με την παιδική αθωότητα και τη φαντασία που την συνοδεύει, στοιχεία που η κοινωνία δυστυχώς θεωρεί “παιδαριώδη” και “ανώριμα”.

 

Μεγάλο ενδιαφέρον και αποδείξεις για τη δύναμη της Αυτορρύθμισης παρουσιάζει η δουλειά της παιδαγωγού Elly Bašić και της σχολής που ίδρυσε (Λειτουργική Μουσική Σχολή) στα μέσα του περασμένου αιώνα στο Ζάγκρεμπ της σημερινής Κροατίας, σχολή η οποία μάλιστα ήταν επιχορηγημένη από το κράτος. Στη Λειτουργική αυτή Σχολή δεν υπήρχαν ούτε εξετάσεις, ούτε βαθμοί, ενώ όλα τα παιδιά ανεξαιρέτως γίνονταν αποδεκτά, ακόμη και αυτά που θεωρούνταν «μη ταλαντούχα»

 

Η Bašić, έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην έκφραση και στη διατήρηση της δημιουργικότητας και της ικανότητας απόλαυσης της μουσικής στα παιδιά. Για κάμποσο καιρό, ίσως και μέχρι τα εννιά τους χρόνια, τα παιδιά δεν είχαν καθόλου επαφή με παρτιτούρα. Μέσα από τις ζωγραφιές, τα μικρά τους διηγήματα και τις ιστορίες που προσπαθούσαν να τις μεταφέρουν στο πιάνο ή σε άλλα όργανα, κατάφερναν εκπληκτικά καλλιτεχνικά αποτελέσματα, πλούσια σε φαντασία και έκφραση, ενώ διάφορες τεχνικές στο όργανο γεννιόνταν από μόνες τους, μέσα από την ανάγκη να περιγράψουν τις ιστορίες τους. Το ψαράκι που κινείται στο νερό αποδιδόταν με φυσικό legato, ενώ ένα καγκουρό ή ένας λαγός, με φυσικό staccato. Δεν τους γινόταν καμιά υπόδειξη ή παρατήρηση και τελικώς, όταν σιγά – σιγά έφταναν στην ανάγνωση και εκτέλεση μουσικών έργων μέσω παρτιτούρας, αυτοί οι νεαροί φαίνεται να είχαν μιαν άνεση και μια ξεχωριστή ικανότητα ερμηνείας σε σύγκριση με τους μαθητές της συμβατικής μουσικής εκπαίδευσης.

 

Η Λειτουργική μέθοδος της Bašić, φαίνεται να κρατούσε ζωντανή την ικανότητα των παιδιών για αυτορρύθμιση, ενώ αυτό ήταν και η αιτία για τα γνήσια καλλιτεχνικά αποτελέσματα που παρουσιάζονταν.

 

Καταλήγοντας και συνοψίζοντας, τονίζουμε τις αρχές της Αυτορρύθμισης στην εκπαίδευση και στην αυτοδιδασκαλία.

  • Πρόοδος βασισμένη στις ανάγκες για έκφραση και της επικοινωνία.
  • Ελευθερία στην έκφραση
  • Ολιστική προσέγγιση στη μελέτη.
  • Δημιουργία θετικού προς τη δημιουργία και την έμπνευση περιβάλλοντος (συμπεριλαμβανομένων του φιλικού και οικογενειακού περιβάλλοντος)
  • Ερευνητικό μυαλό και διατήρηση της δημιουργικής ‘περιέργειας’

Εκ μέρους των παιδαγωγών πρέπει επίσης να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη τα ακόλουθα:

  • Καμία αυταρχική προσέγγιση
  • Καμία κριτική διάθεση
  • Καμία σωματική ή ψυχολογική βία
  • Ενθάρρυνση, υποστήριξη,  φιλική συμβουλή και καθοδήγηση προς τους σπουδαστές
  • Δημιουργία περιβάλλοντος φιλικού προς τους σπουδαστές, ώστε να  προστατεύονται η δημιουργική διάθεση και το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης.

ΧΡΗΣΙΜΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

 

Α. ΜΟΥΣΙΚΗ

 

ΒΙΒΛΙΑ

 

- “The Music Lesson”, Victor Wooten (BerkleyTrade)

- “Never Too Late”, John Holt ( Da Capo Press)

- “Αυτοσχεδιασμός”,  Εκδόσεις Νάσος

- “Αρμονία στην Πράξη”, Δημήτρη Πυργιώτη (Fagotto)

- “Μουσική Θεωρία και Πρακτική” , Δημήτρη Πυργιώτη (Fagotto)

 

DVD

 

- “Groove Workshop” , Victor Wooten/Anthony Wellington (HudsonMusic)

- “Keyboard Workshop”, Chick Corea, (Warner Bros Publications)

- “Making Music”, Victor Wooten/Carter Beauford (HudsonMusic)

 

ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ

 

www.musicnbeyond.net 

www.victorwooten.com

www.bassnaturecamp.com

www.charliebanacos.com

www.pianowithwillie.com

www.freeimprovisation.com

www.bassology.net

www.fitzmauricevoice.com

www.howardlevyharmonicaschool.com

www.musicmindgames.com

 

B. ΑΥΤΟΡΡΥΘΜΙΣΗ – ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ – ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

 

ΒΙΒΛΙΑ

 

- “Self Regulation and the Continuum Concept”, Peter Jones (CORE)

- “The Contimuum Concept”, Jean Liedloff (Da Capo Press)

- “How Children Learn”, John Holt (Da Capo Press)

- “How Children Fail”, John Holt (Da Capo Press)

- “Teach Your Own” , John Holt (Da Capo Press)

- “Τα Παιδιά του Μέλλοντος” , Βίλχελμ Ράιχ (Αποσπερίτης)

- “Σάμμερχιλ – Το ελεύθερο σχολείο, Α.Σ Νήλ ( Καστανιώτης)

- “Θεωρία και πράξη της  Αντιαυταρχικής Εκπαίδευσης”, Α.Σ Νήλ (Μπουκουμάνης)

 

ΝΤΟΚΥΜΑΝΤΕΡ – ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ

 

www.youtube.com/watch?v=A_yhTvZJ_K4

www.consciousmedianetwork.com/members/jdemeo.htm

www.youtube.com/watch?v=NeBb2eSvOnM

www.youtube.com/watch?v=V0zx5YVcpGc

www.youtube.com/watch?v=GdwjvxcJHTA&feature=related

 

ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΕΣ

 

www.summerhillschool.co.uk

www.eudec.org

www.educationrevolution.org

www.education-otherwise.org

www.orgonomyuk.org.uk/

www.orgonelab.org/saharasia.htm

www.wilhelmreichmuseum.org

www.patchadams.org